PMDD Nedenleri ve Risk Faktörleri: Genel Bakış

PMDD Nedenlerine Giriş

Premenstrüel Disforik Bozukluk (PMDD), aşırı üzüntü, ruh hali değişiklikleri, sinirlilik ve kaygı gibi semptomları içeren bir ruh hali bozukluğudur. Bu semptomlar, genellikle menstrüel döngünün premenstrüel evresinde düzenli olarak ortaya çıkar ve genellikle menstruasyon sırasında veya sonrasında kaybolur. PMDD, normal premenstrüel sendromdan (PMS) farklı olarak, günlük yaşamı zorlaştırabilen daha şiddetli bir PMS formudur. PMDD’nin nedenlerinin anlaşılması hala aktif bir araştırma alanıdır.

Bu bölümde, PMDD ile ilişkilendirilen biyolojik, hormonal, genetik ve çevresel faktörlere göz atacağız.

Nedenler ve Risk Faktörleri: Tanımlar

Nedenler ve risk faktörleri arasında tanım olarak bir fark olduğunu anlamak önemlidir.

• Nedenler: Hormonlar veya genetik gibi PMDD semptomlarına doğrudan yol açan sebepler.
• Risk faktörleri: Geçmiş travma veya yaşam tarzı gibi, PMDD gelişme riskini artıran unsurlar. Risk faktörleri PMDD’ye doğrudan neden olmaz, ancak bir kişinin bunu yaşama olasılığını artırabilir.

PMDD Nedenlerinde Hormonlar

PMDD’nin temel özelliklerinden biri, hormon değişiklikleriyle nasıl ilişkili olduğudur. PMDD semptomları genellikle menstrüel döngüyü, özellikle östrojen ve progesteron seviyelerinin dalgalandığı luteal fazı takip eder2. İlginç bir şekilde, PMDD’li kadınların hormon seviyeleri, semptomları olmayan kadınlarla aynıdır, ancak östrojen ve progesteron gibi hormonlardaki normal değişikliklere daha duyarlıdırlar. Bu ekstra duyarlılık, beynini etkileyerek adet öncesi dönemde ruh hali sorunlarına yol açabilir2. Aşağıda, olası hormonal açıklamalara daha derinlemesine bakıyoruz.

Progesteron ve Allopregnanolon Duyarlılığı

Allopregnanolon, vücutta progesteron hormonundan üretilen bir maddedir. Normalde, beyindeki GABA-A reseptörlerine bağlanarak stresi ve kaygıyı azaltan bir “sakinleştirici düğme” gibi çalışır. Luteal fazın başında, progesteron ve allopregnanolon seviyeleri aniden düşer. Bu ani düşüş, sosyal çekilme ve düşük ruh hali gibi PMDD semptomlarına yol açabilecek bir tür “yoksunluk” hissi yaratabilir3. Ayrıca, PMDD’li kadınlar, allopregnanolonun sakinleştirici etkilerine daha az duyarlı hale gelebilirler2. Bu azalmış duyarlılık veya tolerans, PMDD’li kadınlarda yaygın olan kaygı ve ruh hali semptomlarının artmasına neden olabilir.

Estradiol, Serotonin Seviyeleri ve Ruh Hali Düzenlemeleri

Estradiol, diğer beyin maddelerini ve bunların nasıl çalıştığını etkileyen bir östrojen türüdür. Beyindeki serotonin seviyelerini artırarak serotonin reseptörlerinin sayısını artırır. Serotonin, ruh halini iyileştirme, uyku ve düşünme gibi işlevlerden sorumludur. Luteal fazda estradiol düşük olduğunda, serotonin de azalır. PMDD’li kadınlar bu düşüşe daha duyarlı olabilir2. Estradiol ve serotonine bağlı bazı genetik farklılıklar, bazı kadınların PMDD geliştirme olasılığını artırabilir. Sonuç olarak, PMDD’li kadınlar luteal fazda daha düşük serotonin fonksiyonuna sahip olur ve bu durum ruh hali sorunlarına, yiyecek isteklerine ve odaklanma eksikliğine neden olur. Bu nedenle, doktorlar genellikle serotonin seviyelerini artırmak için PMDD’li kadınlarda seçici serotonin geri alım inhibitörlerini (SSRIs) ilk tedavi seçeneği olarak kullanır2.

PMDD Nedenleri ile İlişkili Grafik: Menstrüel döngünün dört fazı boyunca östrojen ve progesteron seviyelerinin aylık değişimini, ruh hali ve duygusal sağlığı nasıl etkilediğini gösteren grafik.

Genetik Yatkınlık ve PMDD Nedenleri

PMDD Nedenleri arasında genetik yatkınlık da önemli bir rol oynayabilir. Bu konuda birçok araştırma yapılmakta ve devam etmektedir. Daha önce belirtildiği gibi, kadınlar estradiol ve serotonin ile ilgili genetik farklılıklar gösterebilir ve bu da PMDD geliştirme olasılıklarını artırabilir4,5,6,7. Bu durum, hormon seviyelerinde değil, bu hormonlara olan duyarlılıkta bir sorun olduğunu göstermektedir4, 8. Araştırmalar, PMDD’li kadınların cinsel hormonların hücresel seviyedeki etkilerine daha duyarlı olduğunu göstermektedir8. Ayrıca serotonin ve östrojen ile ilgili bazı genlerin insanları daha hassas hale getirebileceği tespit edilmiştir8.

Epigenetik Değişiklikler ve PMDD

Epigenetik, genlerin çevresel veya yaşam tarzı değişikliklerine bağlı olarak nasıl değiştiğiyle ilgilidir. Bu gen değişiklikleri (epigenetik), beynin hormon değişikliklerine karşı daha hassas hale gelmesine yol açabilir. Bu durum, bazı kadınların menstrüel döngü sırasında neden daha fazla ruh hali sorunu yaşadığını açıklayabilir. Genetik, PMDD’nin ailelerde görülme nedenini açıklarken, epigenetik, çevreye bağlı olarak genlerdeki değişiklikler nedeniyle neden bir kişiden diğerine bu kadar farklı olabileceğini açıklar8.

Çevresel ve Psikososyal Risk Faktörleri

Hormonal ve genetik faktörler, PMDD’nin temel nedenleri olsa da, yaşam deneyimlerinden kaynaklanan stres PMDD gelişme olasılığını artırabilir. Kanıtlanmış bazı risk faktörleri şunlardır:

• Geçmiş çocukluk travması: Çocukluk döneminde kötü deneyimler (istismar veya ihmal gibi) yaşayan kadınlar, travma yaşamayan kadınlara göre premenstrüel bozuklukları 2,5 kat daha sık yaşarlar9. PMDD için bu oran daha da yüksektir9.
• Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB): TSSB ve PMDD sıklıkla birlikte görülür10. Travma ve TSSB geçmişi olan kadınlar, travma yaşamayanlara göre PMDD yaşama olasılığı 8 kat daha fazladır10. Ayrıca, TSSB teşhisi olmayan travma geçmişine sahip kadınlar da yaklaşık 3 kat daha yüksek bir PMDD riskine sahiptir10.
• Yaşam tarzı faktörleri: Yaşam tarzı faktörlerindeki iyileştirmeler, premenstrüel semptomların şiddetini önemli ölçüde azaltabilir11. Bu nedenle, düzenli egzersiz yapmak, sağlıklı beslenmek ve stresi yönetmek her zaman önerilir11. Bununla birlikte, yaşam tarzı henüz PMDD için bir risk faktörü olarak kabul edilmemektedir, çünkü neden-sonuç arasındaki doğrudan bağlantı henüz bulunamamıştır.
• Ailede PMDD geçmişi: Tahminlere göre, vakaların yaklaşık %50’si ailesel geçişe işaret eder1.

İltihaplanma ve Bağışıklık Sistemi Risk Faktörleri

PMDD ve iltihaplanma arasındaki ilişki, aktif bir araştırma alanıdır. Bazı ilk çalışmalar, PMDD’nin vücutta iltihaplanma ile bağlantılı olduğunu göstermiştir2. Menstruasyon öncesinde iltihaplanma belirteçleri yükselir ve bu da ruh hali değişiklikleri gibi semptomları kötüleştirebilir. İlk araştırmalar, PMDD’li kadınların iltihaplanma seviyelerinin PMDD’siz kadınlardan daha yüksek olabileceğini öne sürmektedir2.

Hızlı Rehber: PMDD’nin Nedenleri Nelerdir?

Özetle, PMDD nedenleri ve risk faktörleri şunlardır:

1. Hormonal Hassasiyet: PMDD’li kadınlar, özellikle luteal fazda progesteron ve estradiol gibi hormon değişikliklerine karşı aşırı hassastır, bu da ruh hali semptomlarına yol açar.
2. Genetik Yatkınlık: Hormon reseptörlerindeki genetik farklılıklar, bazı kadınları hormonal değişikliklere karşı daha hassas hale getirerek PMDD riskini artırır.
3. Epigenetik Değişiklikler: Çevresel etkiler, gen ifadesini değiştirerek hormonlara duyarlılığı artırır ve semptomları çeşitlendirir.
4. Çevresel Faktörler: Geçmiş travma, TSSB ve stres, PMDD riskini artırır ve semptomları kötüleştirir.
5. İltihaplanma: Menstruasyon öncesi artan iltihaplanma, PMDD semptomlarını kötüleştirebilir.
6. Yaşam Tarzı: Egzersiz, diyet ve stres yönetimi semptomları azaltabilir, ancak henüz doğrudan risk faktörü olarak kabul edilmemektedir.

Bu nedenlerden herhangi biri tanıdık geliyorsa, destek almak için bir sağlık uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz.

---

Referanslar

1. 1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
   2. Hantsoo L, Epperson CN. Premenstrual Dysphoric Disorder: Epidemiology and Treatment. Curr Psychiatry Rep. 2015 Nov;17(11):87. doi: 10.1007/s11920-015-0628-3. PMID: 26377947; PMCID: PMC4890701.
   3. Smith SS, Ruderman Y, Frye C, Homanics G, Yuan M. Steroid withdrawal in the mouse results in anxiogenic effects of 3alpha, 5beta-THP: a possible model of premenstrual dysphoric disorder. Psychopharmacology (Berl). 2006; 186:323–33. [PubMed: 1619333
   4. Huo L, Straub RE, Roca C, Schmidt PJ, Shi K, Vakkalanka R, Weinberger DR, Rubinow DR. Risk for premenstrual dysphoric disorder is associated with genetic variation in ESR1, the estrogen receptor alpha gene. Biol Psychiatry. 2007 Oct 15;62(8):925-33. doi: 10.1016/j.biopsych.2006.12.019. Epub 2007 Jun 27. PMID: 17599809; PMCID: PMC2762203.
   5. Dhingra V, Magnay JL, O’Brien PM, Chapman G, Fryer AA, Ismail KM. Serotonin receptor 1A C(-1019)G polymorphism associated with premenstrual dysphoric disorder. Obstet Gynecol. 2007 Oct;110(4):788-92. doi: 10.1097/01.AOG.0000284448.73490.ac. PMID: 17906010.
   6. Gingnell M, Comasco E, Oreland L, Fredrikson M, Sundström-Poromaa I. Neuroticism-related personality traits are related to symptom severity in patients with premenstrual dysphoric disorder and to the serotonin transporter gene-linked polymorphism 5-HTTPLPR. Arch Womens Ment Health. 2010 Oct;13(5):417-23. doi: 10.1007/s00737-010-0164-4. Epub 2010 May 4. PMID: 20440524; PMCID: PMC2941046.
   7. Magnay JL, El-Shourbagy M, Fryer AA, O’Brien S, Ismail KM. Analysis of the serotonin transporter promoter rs25531 polymorphism in premenstrual dysphoric disorder. Am J Obstet Gynecol. 2010 Aug;203(2):181.e1-5. doi: 10.1016/j.ajog.2010.02.043. Epub 2010 May 11. PMID: 20462563.
   8. Dubey N, Hoffman JF, Schuebel K, Yuan Q, Martinez PE, Nieman LK, Rubinow DR, Schmidt PJ, Goldman D. The ESC/E(Z) complex, an effector of response to ovarian steroids, manifests an intrinsic difference in cells from women with premenstrual dysphoric disorder. Mol Psychiatry. 2017 Aug;22(8):1172-1184. doi: 10.1038/mp.2016.229. Epub 2017 Jan 3. PMID: 28044059; PMCID: PMC5495630.
   9. Yang Q, Þórðardóttir EB, Hauksdóttir A, Aspelund T, Jakobsdóttir J, Halldorsdottir T, Tomasson G, Rúnarsdóttir H, Danielsdottir HB, Bertone-Johnson ER, Sjölander A, Fang F, Lu D, Valdimarsdóttir UA. Association between adverse childhood experiences and premenstrual disorders: a cross-sectional analysis of 11,973 women. BMC Med. 2022 Feb 21;20(1):60. doi: 10.1186/s12916-022-02275-7. PMID: 35184745; PMCID: PMC8859885.
   10. Pilver CE, Levy BR, Libby DJ, Desai RA. Posttraumatic stress disorder and trauma characteristics are correlates of premenstrual dysphoric disorder. Arch Womens Ment Health. 2011 Oct;14(5):383-93. doi: 10.1007/s00737-011-0232-4. Epub 2011 Jul 23. PMID: 21786081; PMCID: PMC3404806.
   11. Management of Premenstrual Disorders: ACOG Clinical Practice Guideline No. 7. Obstet Gynecol. 2023 Dec 1;142(6):1516-1533. doi: 10.1097/AOG.0000000000005426. PMID: 37973069.