Premenstrüel Disforik Bozukluk (PMDD) Nedir?
PMDD nedir? Belirtiler, nedenler, tanı ve tedavi
Premenstrüel disforik bozukluk ya da PMDD, adet döngüsüyle bağlantılı, ciddi ve döngüsel bir duygudurum bozukluğudur. Belirtiler luteal fazda, yani yumurtlamadan sonra ve adet başlamadan önce ortaya çıkar; genellikle kanama başladıktan sonraki birkaç gün içinde hafifler. PMDD; ruh halini, enerjiyi, konsantrasyonu, uykuyu, ilişkileri ve günlük işlevselliği etkileyebilir.
Tipik PMS’ten farklı olarak PMDD sadece “şiddetli PMS” değildir. Belirtiler; iş, okul, ilişkiler ve ruhsal iyilik hali üzerinde ciddi düzeyde bozucu etki yaratabilir. İyi haber şu ki PMDD gerçektir, tanınmaktadır ve tedavi edilebilir.
Kısa cevap: PMDD nedir?
PMDD, adetten önceki bir ya da iki haftada yoğun duygusal ve fiziksel belirtilere yol açan ağır bir premenstrüel bozukluk türüdür. Belirtiler genellikle adet başladıktan kısa süre sonra hafifler ve adet sonrası ilk haftada çok az olur ya da tamamen kaybolur.
PMDD’de sık görülen belirtiler şunlardır:
- şiddetli sinirlilik veya öfke
- depresif ruh hali veya umutsuzluk
- anksiyete ya da sürekli gergin hissetme
- ani ruh hali değişimleri veya ağlama eğilimi
- yorgunluk ve düşük enerji
- konsantrasyon güçlüğü veya zihinsel bulanıklık
- uyku düzeninde değişiklikler
- iştah değişiklikleri veya bazı yiyeceklere aşerme
- şişkinlik, göğüs hassasiyeti, baş ağrısı veya vücut ağrıları
En önemli ipucu zamanlamadır. PMDD, yumurtlama ve adetle bağlantılı aylık bir örüntü izler.
PMDD ve PMS arasındaki fark nedir?
Hem PMS hem de PMDD adet öncesinde ortaya çıkar, ancak PMDD daha ağırdır ve günlük yaşamı daha fazla bozar. PMS rahatsızlık, ruh hali değişimleri, şişkinlik veya yorgunluğa yol açabilir. PMDD ise çok daha yoğun duygusal belirtilere ve günlük yaşam üzerinde çok daha güçlü bir etkiye neden olabilir.
Belirtilerin PMS’ten çok PMDD ile daha uyumlu olabileceğini düşündüren işaretler şunlardır:
- belirtiler yalnızca rahatsız edici değil, ciddi düzeyde hissediliyorsa
- duygudurum belirtileri tablonun büyük bir kısmını oluşturuyorsa
- iş, okul, bakım verme sorumlulukları veya ilişkiler belirgin şekilde etkileniyorsa
- belirtiler adet başladıktan sonra hafifliyor ve tüm ay sürmüyorsa
Premenstrüel belirtilerle ilgili daha genel bir genel bakış istersen PMS nedir içeriğini okuyabilirsin.
PMDD belirtileri ne zaman ortaya çıkar?
PMDD belirtileri genellikle yumurtlamadan sonra, yani adet döngüsünün luteal fazında başlar. Birçok kişi için bu, belirtilerin adetten yaklaşık 5 ila 14 gün önce başlaması, adet yaklaştıkça ağırlaşması ve kanama başladıktan sonraki birkaç gün içinde hafiflemesi anlamına gelir.
Tipik bir PMDD örüntüsü şöyle görünür:
- belirtiler döngünün adet öncesi bölümünde ortaya çıkar
- adet başladığında veya kısa süre sonra hafifler
- adet sonrası ilk haftada belirtiler çok daha hafiftir ya da hiç yoktur
Belirtiler belirgin şekilde döngüsel olmak yerine tüm ay boyunca şiddetliyse, PME ve PMDD farkı ya da örtüşebilen diğer durumları incelemek faydalı olabilir.
Yaygın PMDD belirtileri
PMDD hem duygusal hem de fiziksel belirtiler içerir. Tanı ölçütlerini karşılamak için en az beş belirti bulunmalı ve bunlardan en az biri belirgin bir duygudurum belirtisi olmalıdır.
Duygusal ve davranışsal belirtiler
- belirgin ruh hali dalgalanmaları veya ani üzüntü
- şiddetli sinirlilik, öfke veya başkalarıyla çatışma
- depresif ruh hali, umutsuzluk veya bunalmış hissetme
- anksiyete, gerginlik veya sürekli diken üstünde hissetme
- alışılmış aktivitelere ilginin azalması
- konsantrasyon güçlüğü
- düşük enerji veya yoğun yorgunluk
- çok fazla uyuma ya da uyuyamama
- kontrolü kaybetmiş gibi hissetme
Fiziksel belirtiler
- şişkinlik
- göğüslerde hassasiyet veya şişme
- baş ağrısı
- eklem veya kas ağrıları
- iştah değişiklikleri veya aşerme
- sıvı tutulmasına bağlı geçici kilo artışı
Daha ayrıntılı bir açıklama için PMDD belirtileri sayfamızı okuyabilirsin. Görsel olarak öğrenmeyi tercih ediyorsan, PMDD’yi basit ve faydalı bir şekilde anlatan kısa videoya göz atabilirsin.
Kimlerde PMDD görülebilir ve riski neler artırabilir?
PMDD, yumurtlama yaşayan ve adet gören kişilerde, çoğunlukla üreme çağında görülebilir. Belirtiler ergenlikte başlayabilir, yetişkinlikte devam edebilir ve bazen kişi perimenopoza yaklaştıkça değişebilir.
Bazı etkenler PMDD olasılığını artırabilir ya da belirtileri yönetmeyi zorlaştırabilir. Bunlar arasında:
- kişisel depresyon veya anksiyete öyküsü
- travma öyküsü
- ailede adet öncesi duygudurum sorunları öyküsü
- yüksek stres
Risk faktörlerinin bulunması, PMDD’nin “senin suçun” olduğu anlamına gelmez. Bunlar yalnızca bazı kişilerin neden daha hassas olabileceğini açıklamaya yardımcı olur.
PMDD’ye ne sebep olur?
PMDD’nin “anormal” hormon düzeylerinden kaynaklandığı düşünülmez. Güncel araştırmalar, PMDD yaşayan kişilerin adet döngüsü boyunca meydana gelen normal hormonal değişimlere daha duyarlı olabileceğini, özellikle de yumurtlamadan sonra bunun belirginleştiğini düşündürmektedir.
Östrojen ve progesteron gibi hormonların yanı sıra, ruh halinin düzenlenmesinde rol oynayan serotonin ve GABA ile ilişkili beyin sistemlerinin de etkili olduğu düşünülmektedir. Bu nedenle PMDD aynı anda hem ruh halini, hem bilişsel işlevleri hem de fiziksel belirtileri etkileyebilir.
Daha fazlasını PMDD nedenleri ve risk faktörleri rehberimizde okuyabilirsin.
PMDD tanısı nasıl konur?
PMDD için tek bir kan testi yoktur. Tanı; belirtilerin örüntüsüne, ne zaman ortaya çıktığına, şiddetine ve günlük yaşamı ne kadar etkilediğine göre konur.
Bir klinisyen genellikle şu noktaları değerlendirir:
- en az beş belirti
- en az bir belirgin duygudurum belirtisi
- tekrarlayan bir adet öncesi örüntü
- adet başladıktan sonra belirgin düzelme
- günlük işlevsellikte anlamlı bozulma
En önemli sonraki adım, en az iki döngü boyunca her gün belirtileri takip etmektir. Bu yüzden takip, hem tanı hem de doğru tedavi planını seçmek açısından çok önemlidir.
Sürecin tamamını öğrenmek için PMDD tanısı nasıl alınır rehberimizi okuyabilirsin. PMDD’nin yaşadıklarına uyup uymadığını hâlâ anlamaya çalışıyorsan, önce PMDD’nin en belirgin işaretleri rehberimizle başlayabilir ya da PMDD öz değerlendirme testini çözebilirsin.
Başka bir durum olabilir mi?
PMDD başka durumlarla örtüşebilir; bu yüzden zamanlama çok önemlidir.
Şu durumlarda daha yakından değerlendirmek faydalı olabilir:
- belirtiler özellikle adet öncesinde değil, tüm ay boyunca şiddetliyse
- zaten depresyon, anksiyete, bipolar bozukluk, DEHB ya da adet öncesinde kötüleşiyor gibi görünen başka bir durumun varsa
- örüntü yumurtlama ve adetle net şekilde bağlantılı değilse
- belirtiler adet başladıktan sonra düzelmiyorsa
- fiziksel belirtiler baskınsa ve başka bir jinekolojik ya da tıbbi sorunu düşündürüyorsa
Bazı durumlarda belirtiler, PMDD’den çok PME (premenstrüel alevlenme) ile daha uyumlu olabilir.
PMDD’nin tedavisi var mı?
Evet, ve PMDD’nin kanıta dayalı yönetimi genellikle çok yönlü bir yaklaşım gerektirir. Tedavi seçenekleri şunları içerir:
İlaç tedavisi
- Seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI’lar) birinci basamak tedavi olarak kabul edilir11.
- Doğum kontrol hapları veya GnRH analogları gibi hormonal tedaviler de seçenek olabilir.
Yaşam tarzı müdahaleleri
- Fiziksel aktivite: Düzenli fiziksel aktivitenin premenstrüel belirtiler üzerinde fayda gösterdiği bulunmuştur12. Uzmanlar bunu tamamlayıcı bir ilk basamak yaklaşım olarak önermektedir13. Egzersiz genel sağlık için yararlı olduğu için PMDD’de de yardımcı olması olasıdır. ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists) kılavuzları, fiziksel ve duygusal premenstrüel belirtileri yönetmeye yardımcı olması için düzenli egzersizi önermektedir14.
- Beslenme: Dengeli beslenmenin de premenstrüel belirtileri olumlu yönde etkileyebileceği düşünülmektedir15. ACOG kılavuzlarına göre PMDD’de alternatif tedavilerle ilgili daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.
Psikoterapi
- PMDD tedavisinde farklı terapi türleri araştırılmıştır.
- BDT (bilişsel davranışçı terapi) en etkili yaklaşımlardan biri olarak öne çıkmıştır16.
- ACOG, duygudurum belirtilerinin yönetimi için BDT’yi güçlü şekilde önermektedir13.
- Rastgele kontrollü bir klinik çalışmadan elde edilen bulgular, PMDD için internet tabanlı BDT’nin etkili olduğunu da desteklemektedir17.
PMDD yaşıyor olabileceğini düşünüyorsan bir sağlık uzmanıyla konuş. Sana uygun bir tedavi planı oluşturmanda yardımcı olabilir. İlaçları kendi başına kullanmaya başlama; çünkü istenmeyen ya da zararlı yan etkileri olabilir.
Takip ve planlama
PMDD döngüsel olduğu için belirtileri takip etmek; zor günlere hazırlanmanı, örüntüleri fark etmeni ve doktorlar ya da yakınlarınla daha iyi iletişim kurmanı sağlayabilir. PMDD belirti takipçimiz bunun nasıl yardımcı olabileceğini açıklıyor.
Tedaviyle ilgili daha kapsamlı bir genel bakış için PMDD tedavi seçenekleri rehberimizi okuyabilirsin.
Ne zaman acil yardım almalısın?
İntihar düşüncelerin varsa, kendini güvende hissetmiyorsan ya da kendine zarar verebileceğini düşünüyorsan hemen acil yardım al. PMDD ağır seyredebilir ve belirtiler tehlikeli hale geldiğinde anında destek almayı hak edersin.
Özetle
PMDD gerçek, tanınan ve tedavi edilebilir bir premenstrüel bozukluktur. Tipik PMS’in ötesine geçer ve ruh hali, günlük işlevsellik, ilişkiler ve yaşam kalitesi üzerinde büyük etki yaratabilir. En net ipuçları zamanlama, belirtilerin şiddeti ve günlük yaşama etkisidir. Bu örüntü sana tanıdık geliyorsa, belirtilerini takip etmek ve bir sağlık uzmanıyla görüşmek güçlü sonraki adımlardır.
Sık sorulan sorular
Basitçe PMDD nedir?
PMDD, adetten önce yoğun duygusal ve fiziksel belirtilere yol açan ciddi bir premenstrüel bozukluktur. Adet döngüsüyle bağlantılıdır ve genellikle adet başladıktan kısa süre sonra hafifler.
PMDD ile PMS arasındaki fark nedir?
En büyük fark şiddet ve günlük yaşama etkidir. PMDD daha yoğun duygudurum belirtilerine yol açar ve iş, ilişkiler ve günlük yaşamı çok daha fazla bozar.
PMDD belirtileri ne zaman başlar?
PMDD belirtileri genellikle yumurtlamadan sonra, çoğu zaman adetten 5 ila 14 gün önce başlar ve adet başladığında veya kısa süre sonra hafifler.
Doktorlar PMDD tanısını nasıl koyar?
Doktorlar PMDD tanısını belirtilerin zamanı, şiddeti ve en az iki döngü boyunca günlük takip bilgilerine göre koyar. Tanıyı doğrulayan tek bir kan testi yoktur.
PMDD tedavi edilebilir mi?
Evet. Tedavi; SSRI’ları, hormonal seçenekleri, BDT’yi ve yaşam tarzı desteğini içerebilir. Birçok kişi birden fazla yaklaşımın birleşiminden fayda görür.
Bu PMDD yerine PME olabilir mi?
Olabilir. PME, depresyon veya anksiyete gibi mevcut bir durumun adet öncesinde kötüleşmesi anlamına gelir. PMDD ise kendi başına döngüsel bir bozukluktur. Takip, aradaki farkı anlamaya yardımcı olur.