Przyczyny i czynniki ryzyka PMDD: Przegląd

Wprowadzenie do Przyczyn PMDD

Przedmiesiączkowe zaburzenie dysforyczne (PMDD) to zaburzenie nastroju, które obejmuje objawy takie jak skrajny smutek, wahania nastroju, drażliwość i lęk. Objawy te pojawiają się regularnie w fazie przedmiesiączkowej cyklu menstruacyjnego i zazwyczaj ustępują w okolicach lub po menstruacji1. W przeciwieństwie do zwykłego zespołu napięcia przedmiesiączkowego (PMS), PMDD jest jego bardziej poważną formą, która może utrudniać codzienne życie. Rozumienie przyczyn PMDD to wciąż aktywne pole badań.

W tej sekcji przyjrzymy się głównym czynnikom biologicznym, hormonalnym, genetycznym i środowiskowym, które obecnie są powiązane z PMDD.

Przyczyny a Czynniki Ryzyka: Definicje

Ważne jest, aby zrozumieć różnicę między definicjami przyczyn i czynników ryzyka.

• Przyczyny: Bezpośrednie powody prowadzące do objawów PMDD, takie jak hormony czy genetyka.
• Czynniki ryzyka: Elementy zwiększające ryzyko wystąpienia PMDD, np. przeszłe traumy lub styl życia. Czynniki ryzyka nie powodują bezpośrednio PMDD, ale mogą zwiększać prawdopodobieństwo jego wystąpienia.

Hormony jako Przyczyna PMDD

Kluczowym aspektem PMDD jest jego związek ze zmianami hormonalnymi. Objawy PMDD często podążają za cyklem menstruacyjnym, szczególnie fazą lutealną, w której poziomy estrogenów i progesteronu ulegają wahaniom2. Co ciekawe, kobiety z PMDD mają takie same poziomy hormonów jak te bez objawów, ale są bardziej wrażliwe na normalne zmiany hormonalne, takie jak estrogen i progesteron. Ta nadwrażliwość wpływa na mózg i może prowadzić do problemów z nastrojem przed okresem2. Poniżej przyglądamy się bardziej szczegółowo możliwym hormonalnym wyjaśnieniom.

Wrażliwość na Progesteron i Allopregnanolon

Allopregnanolon to substancja wytwarzana z hormonu progesteronu w organizmie. Zwykle wiąże się z receptorami GABA-A w mózgu, które działają jak „przycisk uspokojenia”, pomagając redukować stres i lęk. Na początku fazy lutealnej poziomy progesteronu i allopregnanolonu gwałtownie spadają. Ten nagły spadek może prowadzić do rodzaju „odstawienia”, które może wywołać objawy PMDD, takie jak wycofanie społeczne i obniżony nastrój3. Dodatkowo kobiety z PMDD mogą być mniej wrażliwe na uspokajające działanie allopregnanolonu2. Ta zmniejszona wrażliwość, czyli tolerancja, może prowadzić do zwiększonego lęku i problemów z nastrojem, które są powszechne u osób z PMDD.

Estradiol, Poziomy Serotoniny i Deregulacja Nastroju

Estradiol to rodzaj estrogenu, który wpływa na inne substancje w mózgu i ich działanie. Zwiększa poziomy serotoniny w mózgu, zwiększając liczbę receptorów serotoninowych. Serotonina odpowiada za poprawę nastroju, sen i myślenie. W fazie lutealnej, gdy poziom estradiolu jest niski, serotonina również spada. Kobiety z PMDD mogą być bardziej wrażliwe na ten spadek2. Niektóre różnice genetyczne związane z estradiolem i serotoniną mogą sprawiać, że niektóre kobiety są bardziej podatne na rozwój PMDD. W efekcie kobiety z PMDD często mają niższą funkcję serotoniny w fazie lutealnej, co powoduje problemy z nastrojem, łaknienie i brak koncentracji. Z tego powodu lekarze często stosują selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) jako pierwszą opcję leczenia, aby pomóc zwiększyć poziom serotoniny u kobiet z PMDD2.

Wykres ilustrujący miesięczne wahania poziomów estrogenu i progesteronu w czterech fazach cyklu menstruacyjnego, wpływające na nastrój i zdrowie emocjonalne.

Predyspozycje genetyczne w przyczynach PMDD

Genetyka może zwiększać podatność na PMDD. Temat ten jest intensywnie badany, a badania nadal trwają. Jak wspomniano wcześniej, kobiety mogą mieć różnice genetyczne związane z estradiolem i serotoniną, które zwiększają ryzyko wystąpienia PMDD4,5,6,7. Oznacza to, że problem może tkwić w wrażliwości na te hormony, a nie w ich poziomach4, 8. Istnieją wskazania, że kobiety z PMDD są bardziej podatne na działanie hormonów płciowych na poziomie komórkowym8. Inne badania wykazały, że pewne geny, w tym te związane z serotoniną i estrogenem, mogą zwiększać wrażliwość8.

Zmiany epigenetyczne a PMDD

Epigenetyka dotyczy tego, jak geny modyfikują się pod wpływem zmian w środowisku lub stylu życia. Te modyfikacje genów (epigenetyka) mogą zwiększać wrażliwość mózgu na zmiany hormonalne, co może tłumaczyć, dlaczego niektóre kobiety są bardziej podatne na problemy z nastrojem podczas cyklu menstruacyjnego. Genetyka wyjaśnia, dlaczego PMDD występuje w rodzinach, natomiast epigenetyka tłumaczy, dlaczego objawy mogą się różnić między osobami z powodu tych modyfikacji genów pod wpływem środowiska8.

Czynniki ryzyka środowiskowe i psychospołeczne

Czynniki hormonalne i genetyczne są rzeczywiście głównymi przyczynami PMDD, ale stres wynikający z doświadczeń życiowych może zwiększać ryzyko jego wystąpienia. Do udowodnionych czynników ryzyka należą:

• Trauma z dzieciństwa: Kobiety z negatywnymi doświadczeniami z dzieciństwa, takimi jak przemoc czy zaniedbanie, częściej mają zaburzenia przedmiesiączkowe (2,5 razy częściej niż kobiety bez traumy)9. W przypadku PMDD ta częstotliwość jest jeszcze wyższa9.
• Zespół stresu pourazowego (PTSD): PTSD i PMDD często współwystępują10. Kobiety z historią traumy i PTSD są ponad 8 razy bardziej narażone na PMDD niż te bez traumy¹⁰. Nawet kobiety z historią traumy, ale bez diagnozy PTSD, mają prawie 3 razy większe ryzyko wystąpienia PMDD10.
• Czynniki stylu życia: Poprawa stylu życia może znacząco zmniejszyć nasilenie objawów przedmiesiączkowych11. Dlatego zawsze zaleca się regularną aktywność fizyczną, zdrowe odżywianie i zarządzanie stresem11. Jednak styl życia nie jest jeszcze uznawany za czynnik ryzyka PMDD, ponieważ nie znaleziono bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego.
• Historia rodzinna PMDD: Szacuje się, że prawie 50% przypadków PMDD ma podłoże rodzinne¹.

Czynniki ryzyka związane z zapaleniami i układem odpornościowym

Związek między PMDD a stanami zapalnymi jest aktywnie badany. Wstępne badania wykazały, że PMDD może być powiązane ze stanem zapalnym w organizmie2. Tuż przed miesiączką markery zapalne rosną, co może nasilać objawy, takie jak zmiany nastroju, a nawet niektóre schorzenia, np. zespół jelita drażliwego. Wstępne badania sugerują, że kobiety z PMDD mogą mieć wyższe poziomy zapaleń niż te bez PMDD2.

Krótki przewodnik: Co powoduje PMDD?

Podsumowując, przyczyny i czynniki ryzyka PMDD to:

1. Wrażliwość hormonalna: Kobiety z PMDD są wyjątkowo wrażliwe na zmiany hormonów, takich jak progesteron i estradiol, szczególnie w fazie lutealnej, co powoduje objawy nastroju.
2. Predyspozycje genetyczne: Różnice genetyczne w receptorach hormonów zwiększają wrażliwość na zmiany hormonalne i ryzyko PMDD.
3. Zmiany epigenetyczne: Wpływ środowiska modyfikuje ekspresję genów, zwiększając wrażliwość na hormony i różnicując objawy.
4. Czynniki środowiskowe: Przeszłe traumy, PTSD i stres zwiększają ryzyko PMDD, pogarszając objawy.
5. Stany zapalne: Wyższe poziomy zapaleń przed miesiączką mogą nasilać objawy PMDD.
6. Styl życia: Regularne ćwiczenia, zdrowa dieta i zarządzanie stresem mogą pomóc w zmniejszeniu objawów, choć nie są jeszcze uznawane za bezpośrednie czynniki ryzyka.

Jeśli którakolwiek z tych przyczyn brzmi znajomo, rozważ skontaktowanie się z lekarzem w celu uzyskania wsparcia.

---

Bibliografia

1. 1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
   2. Hantsoo L, Epperson CN. Premenstrual Dysphoric Disorder: Epidemiology and Treatment. Curr Psychiatry Rep. 2015 Nov;17(11):87. doi: 10.1007/s11920-015-0628-3. PMID: 26377947; PMCID: PMC4890701.
   3. Smith SS, Ruderman Y, Frye C, Homanics G, Yuan M. Steroid withdrawal in the mouse results in anxiogenic effects of 3alpha, 5beta-THP: a possible model of premenstrual dysphoric disorder. Psychopharmacology (Berl). 2006; 186:323–33. [PubMed: 1619333
   4. Huo L, Straub RE, Roca C, Schmidt PJ, Shi K, Vakkalanka R, Weinberger DR, Rubinow DR. Risk for premenstrual dysphoric disorder is associated with genetic variation in ESR1, the estrogen receptor alpha gene. Biol Psychiatry. 2007 Oct 15;62(8):925-33. doi: 10.1016/j.biopsych.2006.12.019. Epub 2007 Jun 27. PMID: 17599809; PMCID: PMC2762203.
   5. Dhingra V, Magnay JL, O’Brien PM, Chapman G, Fryer AA, Ismail KM. Serotonin receptor 1A C(-1019)G polymorphism associated with premenstrual dysphoric disorder. Obstet Gynecol. 2007 Oct;110(4):788-92. doi: 10.1097/01.AOG.0000284448.73490.ac. PMID: 17906010.
   6. Gingnell M, Comasco E, Oreland L, Fredrikson M, Sundström-Poromaa I. Neuroticism-related personality traits are related to symptom severity in patients with premenstrual dysphoric disorder and to the serotonin transporter gene-linked polymorphism 5-HTTPLPR. Arch Womens Ment Health. 2010 Oct;13(5):417-23. doi: 10.1007/s00737-010-0164-4. Epub 2010 May 4. PMID: 20440524; PMCID: PMC2941046.
   7. Magnay JL, El-Shourbagy M, Fryer AA, O’Brien S, Ismail KM. Analysis of the serotonin transporter promoter rs25531 polymorphism in premenstrual dysphoric disorder. Am J Obstet Gynecol. 2010 Aug;203(2):181.e1-5. doi: 10.1016/j.ajog.2010.02.043. Epub 2010 May 11. PMID: 20462563.
   8. Dubey N, Hoffman JF, Schuebel K, Yuan Q, Martinez PE, Nieman LK, Rubinow DR, Schmidt PJ, Goldman D. The ESC/E(Z) complex, an effector of response to ovarian steroids, manifests an intrinsic difference in cells from women with premenstrual dysphoric disorder. Mol Psychiatry. 2017 Aug;22(8):1172-1184. doi: 10.1038/mp.2016.229. Epub 2017 Jan 3. PMID: 28044059; PMCID: PMC5495630.
   9. Yang Q, Þórðardóttir EB, Hauksdóttir A, Aspelund T, Jakobsdóttir J, Halldorsdottir T, Tomasson G, Rúnarsdóttir H, Danielsdottir HB, Bertone-Johnson ER, Sjölander A, Fang F, Lu D, Valdimarsdóttir UA. Association between adverse childhood experiences and premenstrual disorders: a cross-sectional analysis of 11,973 women. BMC Med. 2022 Feb 21;20(1):60. doi: 10.1186/s12916-022-02275-7. PMID: 35184745; PMCID: PMC8859885.
   10. Pilver CE, Levy BR, Libby DJ, Desai RA. Posttraumatic stress disorder and trauma characteristics are correlates of premenstrual dysphoric disorder. Arch Womens Ment Health. 2011 Oct;14(5):383-93. doi: 10.1007/s00737-011-0232-4. Epub 2011 Jul 23. PMID: 21786081; PMCID: PMC3404806.
   11. Management of Premenstrual Disorders: ACOG Clinical Practice Guideline No. 7. Obstet Gynecol. 2023 Dec 1;142(6):1516-1533. doi: 10.1097/AOG.0000000000005426. PMID: 37973069.