Hoe krijg je een PMDD-diagnose? Een stapsgewijze handleiding

PMDD-diagnose: hoe je een diagnose krijgt, wat de DSM-5-criteria betekenen en wat je kunt verwachten

“Ik dacht gewoon dat ik slecht met alles omging. Pas toen ik mijn symptomen begon bij te houden, zag ik dat er een patroon in zat.” — een lid van de Belle-community

Als je het gevoel hebt dat je klachten meer zijn dan gewone PMS, overdrijf je niet — en je bent niet alleen. Premenstruele dysfore stoornis (PMDD) is een ernstige cyclische aandoening die samenhangt met de menstruatiecyclus. Het kan leiden tot sterke stemmingswisselingen, prikkelbaarheid, angst, sombere gevoelens, vermoeidheid, slaapproblemen en lichamelijke klachten die werk, relaties en het dagelijks leven flink kunnen verstoren.

Een van de redenen waarom PMDD vaak gemist wordt, is dat het in eerste instantie op veel andere dingen kan lijken: stress, burn-out, depressie, angst of gewoon “erge PMS”. Maar PMDD heeft één belangrijk kenmerk dat het onderscheidt: de symptomen volgen een duidelijk patroon binnen de menstruatiecyclus. Ze treden meestal op in de luteale fase, dus vaak in de week of twee weken vóór de menstruatie, en nemen af kort nadat het bloeden begint.

In deze gids lees je hoe PMDD wordt vastgesteld, waar artsen op letten, hoe lang je je klachten moet bijhouden, of er een test voor PMDD bestaat en wat je het beste kunt meenemen naar je afspraak.

Wat er echt komt kijken bij een PMDD-diagnose

PMDD wordt niet vastgesteld op basis van één zware maand, één symptoom of één bloedtest. Een zorgverlener kijkt meestal naar vier dingen tegelijk:

• Timing: de klachten verschijnen in de luteale fase van de cyclus en nemen af zodra de menstruatie begint
• Ernst: de symptomen zijn heftig genoeg om het dagelijks leven echt te verstoren, niet alleen vervelend
• Combinatie van symptomen: emotionele klachten staan vaak op de voorgrond, meestal samen met lichamelijke klachten
• Impact: de klachten beïnvloeden werk, studie, relaties of dagelijks functioneren

Met andere woorden: bij een PMDD-diagnose gaat het om het herkennen van een terugkerend patroon, niet om de vraag of je “erg genoeg” lijdt.

Symptomen die op PMDD kunnen wijzen

De symptomen van PMDD verschillen per persoon, maar bestaan meestal uit een combinatie van emotionele, gedragsmatige, cognitieve en lichamelijke veranderingen.

• Emotionele symptomen: duidelijke stemmingswisselingen, plotselinge somberheid, huilbuien, prikkelbaarheid, boosheid, angst, wanhoop of het gevoel emotioneel overspoeld te zijn
• Gedragsmatige symptomen: conflicten in relaties, sociale terugtrekking, minder interesse in gewone activiteiten, moeite om de dag door te komen of het gevoel de controle te verliezen
• Cognitieve symptomen: concentratieproblemen, brain fog, besluiteloosheid of het gevoel mentaal trager te zijn dan normaal
• Lichamelijke symptomen: een opgeblazen gevoel, gevoelige of gespannen borsten, hoofdpijn, vermoeidheid, gewrichts- of spierpijn, veranderingen in eetlust en slaapproblemen

De belangrijkste aanwijzing is niet alleen wat je voelt, maar ook wanneer je het voelt. Als de klachten voorspelbaar terugkomen vóór je menstruatie en daarna afnemen, is die timing heel belangrijk.

Twijfel je of jouw klachten op PMDD lijken? Lees dan onze gids over hoe je kunt herkennen of je mogelijk PMDD hebt.

Bestaat er een test voor PMDD?

Dit is een van de meest gestelde vragen: bestaat er een test voor PMDD?

Het korte antwoord is: er bestaat geen enkele bloedtest, laboratoriumtest of scan die PMDD op zichzelf kan bevestigen. PMDD is een klinische diagnose. Dat betekent dat een zorgverlener kijkt naar het patroon van je symptomen, de ernst, de timing en de invloed op je dagelijks leven.

Dat betekent niet dat medisch onderzoek nutteloos is. Soms zal een arts bloedonderzoek of andere onderzoeken adviseren om andere oorzaken uit te sluiten, zoals schildklierproblemen, bloedarmoede of andere aandoeningen die vergelijkbare klachten kunnen geven. Zulke onderzoeken zijn er echter om andere verklaringen uit te sluiten, niet om PMDD direct te bewijzen.

Hoe wordt PMDD vastgesteld?

Zorgverleners stellen PMDD meestal vast aan de hand van de DSM-5-diagnosecriteria. In de praktijk betekent dit meestal dat zij:

1. vragen naar je symptomen, vooral emotionele klachten en wanneer die in je cyclus optreden
2. zoeken naar een terugkerend patroon in de luteale fase, waarbij de klachten afnemen zodra de menstruatie begint
3. bekijken hoe groot de impact is op je dagelijks leven, bijvoorbeeld op werk, studie, zorgtaken, relaties en zelfzorg
4. je psychische en lichamelijke voorgeschiedenis meenemen
5. je vragen je klachten prospectief bij te houden gedurende minstens twee cycli
6. andere aandoeningen of premenstruele verergering van bestaande klachten uitsluiten, als dat nodig is

Dit proces kan frustrerend traag aanvoelen, maar het doel is een zo nauwkeurig mogelijke diagnose. Omdat PMDD overlap kan hebben met PMS, depressie, angst, ADHD, bipolaire stoornis en premenstruele exacerbatie (PME), is het vaak juist het bijhouden van symptomen dat het patroon zichtbaar maakt.

De DSM-5-criteria voor PMDD, eenvoudig uitgelegd

Om aan de DSM-5-criteria voor PMDD te voldoen, moet iemand minstens vijf symptomen hebben in de laatste week vóór de menstruatie. Die klachten moeten verbeteren na het begin van de menstruatie en in de week erna minimaal zijn.

Minstens één van die symptomen moet een kernsymptoom van stemming zijn, zoals:

1. Duidelijke stemmingswisselingen of plotselinge somberheid
2. Duidelijke prikkelbaarheid of boosheid
3. Een duidelijk sombere stemming, gevoelens van wanhoop of zelfkritische gedachten
4. Duidelijke angst, spanning of het gevoel continu op scherp te staan

Andere symptomen kunnen zijn:

1. Minder interesse in gewone activiteiten
2. Concentratieproblemen
3. Vermoeidheid of weinig energie
4. Veranderingen in eetlust of sterke trek in bepaald eten
5. Slaapproblemen of juist veel meer slapen dan normaal
6. Het gevoel overweldigd te zijn of de controle te verliezen
7. Lichamelijke klachten zoals een opgeblazen gevoel, gespannen borsten, hoofdpijn of gewrichts- en spierpijn

Voor een PMDD-diagnose moeten de symptomen daarnaast:

• aanzienlijke lijdensdruk of duidelijke beperkingen veroorzaken
• niet beter verklaard worden door alleen een andere stoornis
• bevestigd worden met dagelijkse, prospectieve registraties gedurende minstens twee symptomatische cycli

Soms kan een zorgverlener eerst een voorlopige PMDD-diagnose stellen voordat twee volledige cycli zijn bijgehouden, vooral als je klachtenpatroon heel kenmerkend is. Om de diagnose echt te bevestigen, is prospectief bijhouden meestal wel nodig.

Waarom artsen vragen om je klachten minstens 2 cycli lang bij te houden

Het bijhouden van klachten is een van de belangrijkste stappen op weg naar een PMDD-diagnose. Het helpt bij het beantwoorden van de belangrijkste vraag: volgen je klachten een consistent hormonaal patroon?

Als je dagelijks registreert, kun je meestal zien of de klachten:

• toenemen na de eisprong
• een piek bereiken in de dagen vóór je menstruatie
• verminderen zodra het bloeden begint
• een rustiger periode overlaten in de folliculaire fase

Dat is precies wat helpt om PMDD te onderscheiden van klachten die de hele maand aanwezig zijn, ook als ze vóór de menstruatie erger worden.

Probeer je klachten minstens twee cycli lang dagelijks bij te houden en noteer:

• veranderingen in stemming
• angst, boosheid of wanhoop
• energie, slaap en concentratie
• lichamelijke klachten
• de begin- en einddata van je menstruatie
• of de klachten invloed hebben op werk, relaties of dagelijkse taken

Zo houd je een symptoomdagboek bij voor een PMDD-diagnose

Je hebt geen perfect spreadsheet nodig om te beginnen. Het belangrijkste is dat je het consequent doet.

Je kunt een dagboek, een notitie-app, een printbare tabel of een speciale tracker gebruiken. Een nuttig symptoomdagboek voor PMDD bevat:

• datum en cyclusdag
• data van menstruatie en spotting
• dagelijkse beoordelingen van stemming, angst, prikkelbaarheid, somberheid, slaap, energie en lichamelijke klachten
• de impact op je functioneren, bijvoorbeeld gemiste werkdagen, conflicten, isolatie of moeite met gewone taken
• belangrijke veranderingen of triggers, zoals ziekte, reizen of veranderingen in medicatie

Als je iets meer gestructureerds wilt, kan onze PMDD-tracker je helpen om je symptomen overzichtelijk vast te leggen en patronen te herkennen die je later met een zorgverlener kunt bespreken.

Welke arts stelt PMDD vast?

Een andere veelgestelde vraag is: welke arts moet ik zien als ik PMDD vermoed?

Afhankelijk van waar je woont en tot welke zorg je toegang hebt, kan PMDD worden vastgesteld door:

• een huisarts
• een gynaecoloog
• een psychiater
• een zorgverlener met ervaring in stemmingsstoornissen die samenhangen met de menstruatiecyclus

In veel gevallen zijn de huisarts of gynaecoloog het eerste aanspreekpunt. Een psychiater kan vooral nuttig zijn wanneer de klachten overlappen met depressie, angst, OCD, ADHD, trauma-gerelateerde klachten of kenmerken uit het bipolaire spectrum.

Lees meer over welke arts je kunt raadplegen bij PMDD.

Wat neem je mee naar een afspraak over PMDD?

Als je denkt dat je PMDD hebt, kan het veel helpen om goed voorbereid naar je afspraak te gaan.

Handig om mee te nemen:

• je symptoomdagboek of app-gegevens
• de data van je laatste menstruaties, als je die hebt
• een korte lijst van je meest belastende symptomen
• notities over de invloed van je klachten op werk, relaties of je gevoel van veiligheid
• je medicatiegeschiedenis, supplementen en psychische voorgeschiedenis
• vragen die je wilt stellen over diagnose of behandeling

Je hoeft je situatie niet “perfect” uit te leggen. Een eenvoudige zin als “Mijn klachten worden vlak voor mijn menstruatie veel erger en verbeteren zodra die begint” kan al een heel sterk vertrekpunt zijn.

PMDD vs. PMS: wat is het verschil bij de diagnose?

PMDD en PMS kunnen in het begin op elkaar lijken, maar het zijn niet dezelfde dingen.

PMS gaat vaak gepaard met lichamelijke klachten en mildere emotionele veranderingen die vervelend zijn, maar meestal nog hanteerbaar.

PMDD gaat gepaard met ernstigere stemmingsklachten en een veel grotere impact op het dagelijks functioneren. Veel mensen met PMDD beschrijven dat ze zich in de luteale fase niet meer zichzelf voelen, met klachten die werk, sociale contacten, ouderschap, relaties of hun gevoel van veiligheid beïnvloeden.

Bij de diagnose draait het meestal om:

• de ernst van de klachten
• het aantal symptomen
• de aanwezigheid van kernsymptomen van stemming
• de mate van functionele beperking
• een duidelijk cyclisch patroon

PMDD, PME en andere aandoeningen die kunnen overlappen

Een van de redenen waarom PMDD lastig te diagnosticeren kan zijn, is dat het kan overlappen met andere psychische of lichamelijke aandoeningen.

• Premenstruele exacerbatie (PME): een al bestaande aandoening, zoals depressie, angst, ADHD, OCD of bipolaire stoornis, verergert vóór de menstruatie maar verdwijnt niet helemaal in de rest van de maand
• Depressie of angststoornissen: de symptomen kunnen op elkaar lijken, maar PMDD volgt een duidelijker cyclisch patroon
• Bipolaire stoornis: PMDD wordt soms verward met een bipolaire stoornis door de hevige stemmingsveranderingen, maar de timing en het patroon zijn anders
• Lichamelijke aandoeningen: schildklierproblemen, bloedarmoede, perimenopauze, chronische pijn en andere gezondheidsproblemen kunnen het beeld ingewikkelder maken

Het doel is niet om alles koste wat kost onder één label te brengen. Het gaat erom zo goed mogelijk te begrijpen wat er aan de hand is, zodat je de juiste ondersteuning en behandeling kunt kiezen.

Hoe lang kan het duren voordat PMDD wordt vastgesteld?

Bij sommige mensen komt er relatief snel duidelijkheid zodra ze hun klachten beginnen bij te houden. Bij anderen duurt het veel langer — vooral als de klachten eerder zijn afgedaan als stress, PMS of een algemener psychisch probleem, zonder te letten op het cyclische patroon.

Als dat jou is overkomen, betekent dat niet dat je klachten niet echt zijn. Het betekent vaak alleen dat het cyclische patroon nog niet duidelijk genoeg is vastgelegd, of dat de zorgverlener die je zag onvoldoende bekend was met PMDD.

Lees meer over waarom een PMDD-diagnose soms jaren kan duren.

Wat gebeurt er na een PMDD-diagnose?

Een diagnose is niet het einde van het proces, maar kan wel een belangrijk keerpunt zijn. Zodra PMDD is vastgesteld, kun je samen met je arts of andere zorgverlener bespreken welke behandelmogelijkheden passen bij je klachten, je voorgeschiedenis en je doelen.

Mogelijke vervolgstappen zijn bijvoorbeeld:

• aanpassingen in leefstijl en manieren om symptomen te leren hanteren
• cognitieve gedragstherapie (CGT)
• SSRI’s
• hormonale behandelmogelijkheden
• ondersteuning bij eventuele bijkomende aandoeningen

Lees meer over symptomen, oorzaken en behandeling van PMDD.

Wanneer moet je direct hulp zoeken?

PMDD kan ernstig zijn. Als je klachten gepaard gaan met suïcidale gedachten, als je je niet veilig voelt of bang bent dat je jezelf iets aandoet, zoek dan onmiddellijk hulp via de spoedeisende hulp, een crisislijn of de dichtstbijzijnde hulpdienst.

Je verdient nu hulp — niet pas na een officiële diagnose.

Samenvatting: stap voor stap naar een PMDD-diagnose

1. Herken het patroon: de klachten worden erger vóór je menstruatie en nemen af zodra die begint
2. Houd je symptomen dagelijks bij gedurende minstens twee cycli
3. Maak een afspraak met een huisarts, gynaecoloog, psychiater of een andere deskundige zorgverlener
4. Neem je aantekeningen mee en beschrijf hoe het cyclische patroon invloed heeft op je leven
5. Sluit overlappende aandoeningen uit, waaronder PME en andere lichamelijke of psychische oorzaken
6. Bespreek behandelmogelijkheden zodra het patroon duidelijk is

Als je PMDD vermoedt, begin dan met het bijhouden van je klachten. Het is een van de meest praktische, bevestigende en nuttige eerste stappen die je kunt zetten. Download de Belle App om je symptomen vast te leggen, patronen te herkennen en beter voorbereid naar je volgende afspraak te gaan.

FAQ

Bestaat er een laboratoriumtest voor PMDD?

Op dit moment bestaat er geen specifieke bloed-, speeksel- of urinetest waarmee premenstruele dysfore stoornis direct kan worden vastgesteld. PMDD is een klinische diagnose. Dat betekent dat de diagnose volledig wordt gebaseerd op het soort symptomen, de timing ervan en de ernst. Artsen kunnen wel routineonderzoek aanvragen, bijvoorbeeld schildklierwaarden, om andere lichamelijke oorzaken met vergelijkbare klachten uit te sluiten.

Kan een gynaecoloog PMDD vaststellen?

Ja, absoluut. Omdat PMDD nauw samenhangt met de menstruatiecyclus, zijn gynaecologen vaak de eerste specialisten bij wie mensen aankloppen. Maar zij zijn niet de enigen: ook huisartsen, psychiaters en andere gekwalificeerde zorgverleners kunnen PMDD beoordelen en vaststellen.

Hoe lang moet ik PMDD-symptomen bijhouden?

Voor een officiële PMDD-diagnose adviseren medische richtlijnen meestal om je klachten dagelijks bij te houden gedurende minstens twee opeenvolgende menstruatiecycli. Dat is belangrijk, omdat een arts een duidelijk en voorspelbaar patroon moet kunnen zien: de symptomen verschijnen in de luteale fase — dus in de week of twee weken vóór de menstruatie — en nemen af kort nadat de menstruatie begint.

Kan PMDD worden verward met depressie of angst?

Ja, heel vaak. PMDD wordt vaak eerst aangezien voor een gegeneraliseerde angststoornis, een depressie of een bipolaire stoornis, omdat de sterke stemmingswisselingen, prikkelbaarheid en depressieve klachten erg op elkaar kunnen lijken. Het belangrijkste verschil is de timing. Anders dan bij depressie of angst, die op elk moment kunnen optreden, zijn de symptomen van PMDD strikt cyclisch en direct gekoppeld aan de fasen van de menstruatiecyclus. Meestal verbeteren ze binnen enkele dagen nadat de menstruatie is begonnen.

Wat is het verschil tussen PMDD en PME?

Beide kunnen gepaard gaan met ernstige premenstruele klachten, maar de uitgangssituatie is anders:

• PMDD (premenstruele dysfore stoornis): de klachten verschijnen alleen in de luteale fase, dus vóór de menstruatie, en verdwijnen kort nadat het bloeden begint. De rest van de maand voel je je grotendeels zoals gewoonlijk.
• PME (premenstruele exacerbatie): er is al een onderliggende aandoening, zoals depressie, angst, astma of ADHD, die de hele maand aanwezig is, maar in de dagen vóór de menstruatie duidelijk erger wordt.

Kan ik me van tevoren voorbereiden op een afspraak over PMDD?

Ja, dat is zelfs sterk aan te raden. Het helpt als je het volgende meeneemt:

• je symptoomregistratie: idealiter minstens twee maanden aan dagelijkse notities over stemming, lichamelijke klachten en het verloop van je cyclus
• een lijst van medicijnen: inclusief anticonceptie, supplementen of psychiatrische medicatie
• je medische voorgeschiedenis: bijvoorbeeld eerdere stemmingsstoornissen of ernstige PMS bij jezelf of in je familie
• een lijst met vragen: bijvoorbeeld over behandelmogelijkheden zoals leefstijlaanpassingen, SSRI’s of hormonale anticonceptie

Bronnen

• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.).
• Eisenlohr-Moul TA, et al. Toward the Reliable Diagnosis of DSM-5 Premenstrual Dysphoric Disorder: The Carolina Premenstrual Assessment Scoring System (C-PASS). Am J Psychiatry. 2017.
• American College of Obstetricians and Gynecologists. Management of Premenstrual Disorders. Clinical Practice Guideline. 2023.